Καταλάβατε, ή να κάνω και κακά μου; Μήπως κάποτε πρέπει να σταματήσουν να μας περνάνε οι άλλοι για μαλάκες; Εξαιρέσεις από εδώ ο ένας, οpt-outs από εκεί ο άλλος, δύο μέτρα και σταθμά ο τρίτος… νισάφι!
Φρίντμαν Vs Κέινς
Εθνικοποίηση της Northern Rock στη Βρετανία. Κρατικές “ενέσεις” μαμούθ στις ΗΠΑ. Τρίζουν τα κόκαλα του Φρίντμαν λέει το Σίτι που βλέπει το φάντασμα του Κέινς
ΗΜΕΡΗΣΙΑ On Line - 19/2/2008
Κρατικοποιήσεις ή όχι; Η απόφαση εθνικοποίησης της καταρρέουσας Northern Rock που ανακοίνωσε ο βρετανός πρωθυπουργός, Γκόρντον Μπράουν, (διάδοχος του Τόνι Μπελρ στην κυβέρνηση των Εργατικών) κάνει τα κόκαλα του Φρίντμαν να τρίζουν, λένε στο Σίτι του Λονδίνου, στη «Μέκκα» των ελεύθερων αγορών στην Ευρώπη. Αλλά και στις ΗΠΑ, παρόμοιες καταστάσεις εξελίσσονται εν μέσω κρίσης. Τα έκτακτα προγράμματα κρατικής ενίσχυσης (170 δισ. δολ.) «παντρεύονται» με τις γενναίες μειώσεις επιτοκίων κατά 2,25 μονάδες (στο 3%) από τον περασμένο Σεπτέμβριο.
Το παράδοξο είναι ότι τα μέτρα υποστηρίζονται από τον αρχιτραπεζίτη της Fed, Μπεν Μπερνάνκε, που από τη θέση του σήμερα αντιπροσωπεύει την κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη οικονομική σχολή, ο οποίος κάποτε ευχαριστούσε όχι τον Κέινς (1883-1946) αλλά τον Φρίντμαν (1912-2006) για την ερμηνεία που αυτός έδωσε στη «Μεγάλη Ύφεση» του ‘30.
Τι γίνεται, λοιπόν; Επιστρέφει το φάντασμα του Κέινς;
Στη Βρετανία, στη χώρα που εγκαινίασε επί Θάτσερ τον νεοφιλελευθερισμό και τη μαζική ιδιωτικοποίηση των πάντων, η στροφή σε παρεμβατικές κρατικές πολιτικές προκαλεί αναστάτωση.
Βρετανικοί Σιδηρόδρομοι
Αλλά δεν είναι η πρώτη φορά που το βρετανικό κράτος σε δύσκολες συνθήκες για το «αόρατο χέρι» της αγοράς παρεμβαίνει δυναμικά με κρατικοποίηση. Στα μέσα του 2003 ύστερα από μια μεγάλη κρίση, προέβη σε «μίνι επανεθνικοποίηση» του δικτύου συντήρησης των σιδηροδρόμων, μετά από πλειάδα ατυχημάτων που προκάλεσαν έντονη ανησυχία για τα επίπεδα ασφαλείας.
Η βρετανική κυβέρνηση, μέσω της από το Δημόσιο ελεγχόμενης εταιρείας Network Rail, αφαίρεσε από επτά ιδιωτικές εταιρείες συμβόλαια ύψους 2 δισ. δολαρίων και ανέλαβε ξανά τον έλεγχο κάπου 32.000 χλμ. σιδηροδρομικού δικτύου. Οι 12.000 εργαζόμενοι από τις ιδιωτικές εταιρείες συντήρησης πέρασαν στη Network Rail.
Σημειώνεται ότι το σιδηροδρομικό δίκτυο της Βρετανίας είχε πουληθεί σε ιδιώτες από την κυβέρνηση των Συντηρητικών (Τόρις) το 1996 για 2 δισ. στερλίνες (λιγότερο από το 1/3 της πραγματικής αξίας του) και στην αρχή το διαχειριζόταν μια ιδιωτική εταιρεία, η Railtrack πριν καταρρεύσει στα τέλη του 2001.
Με την ιδιωτικοποίηση, ο βρετανικός ΟΣΕ, η British Rail, είχε χωριστεί με τα τρένα, τους σταθμούς και τις τοπικές εταιρείες να περνούν ως ξεχωριστές πλέον εταιρείες σε ιδιωτικά χέρια.
Δεκαετίες ελλιπών επενδύσεων και κακής συντήρησης του δικτύου θεωρήθηκαν υπεύθυνες για σειρά από ατυχήματα, που συγκλόνισαν τη Μεγάλη Βρετανία και οδήγησαν στην κατάρρευση της Railtrack, αναγκάζοντας στο τέλος την κυβέρνηση να προχωρήσει σε εκ νέου κρατικοποίηση.
Northern Rock
Σήμερα, η σωτηρία της Northern Rock από αναγκαστική χρεοκοπία έχει μέχρι στιγμής στοιχίσει στο βρετανικό Δημόσιο πάνω από 50 δισ. ευρώ σε δάνεια, που είναι πολύ αμφίβολο εάν ποτέ θα αποπληρωθούν, δηλαδή πάνω από μιάμιση φορά το ετήσιο κόστος του Εθνικού Συστήματος Υγείας.
Η μετοχή της Northern Rock έχει υποχωρήσει 88% μέχρι στιγμής φέτος στο ρεκόρ των 144,5 πενών, μειώνοντας τη χρηματιστηριακή της αξία σε λίγο πάνω από 600 εκατ. λίρες. Οι φήμες για επικείμενη κατάρρευση της εν λόγω τράπεζας δημιούργησαν στα μέσα του περασμένου Σεπτεμβρίου την πρώτη, σε διάστημα άνω των 150 ετών, βρετανική τραπεζική κρίση, η οποία συνοδευόταν από πανικό των καταθετών που θύμιζε Αργεντινή 2001.
Ο διευθύνων σύμβουλος της Northern Rock, Ανταμ Απλγκαρθ, οδηγήθηκε σε παραίτηση λέγοντας πως δεν ήταν δικό του σφάλμα. «Δεν μπορώ να σκεφτώ καμιά άλλη φορά που συνέβη κάτι τέτοιο. Όλες ανεξαιρέτως οι αγορές πάγωσαν», είπε περιγράφοντας την ανικανότητα της τράπεζάς του να δανειστεί χρήματα από τις αρχές Αυγούστου. Πέρυσι, οι συνολικές απολαβές του ανήλθαν σε 1,4 εκατ. στερλίνες, συμπεριλαμβανομένων μισθού και αμοιβών ύψους 690.000 στερλινών.
Το δίλημμα των τραπεζιτών
Η αλήθεια είναι ότι κανείς τους δεν είχε καταλάβει τι ερχόταν, όχι μόνο για τη Northern Rock, αλλά για όλο το τραπεζικό σύστημα από την κατάρρευση του πάρτι των ριψοκίνδυνων πιστώσεων και τη στεγαστική αγορά. Μόλις άρχισαν να φαίνονται αυτά τα σημάδια, κερδοσκοπικά κεφάλαια άρχισαν να αποσύρονται από αυτήν την αγορά και κάποιες τράπεζες βρέθηκαν στριμωγμένες.
Ήταν η ώρα της αλήθειας για τους κεντρικούς τραπεζίτες που κηρύττουν το δόγμα του νεοφιλελευθερισμού: έπρεπε να αφήσουν την αγορά “ελεύθερη” να οδηγήσει σε χρεοκοπία τους άπληστους κερδοσκόπους ή μήπως να παρέμβουν για να μην οδηγηθεί το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα σε κρίση;
Αρχικά διχάστηκαν. Η Eυρωπαϊκή Kεντρική Tράπεζα έριχνε τεράστια ποσά για να διευκολύνει κύρια τις γερμανικές τράπεζες που είχαν τέτοιες ζημιές, ενώ η Tράπεζα της Aγγλίας κατήγγειλε αυτή την πολιτική με την Αμερικανική Ομοσπονδιακή Τράπεζα (Fed) να ταλαντεύεται.
Στροφή 180 μοιρών
Όταν όμως απειλήθηκε με πτώχευση η Northern Rock, η Tράπεζα της Aγγλίας έκανε στροφή 180 μοιρών. Aμέσως μετά η Fed μείωσε το επιτόκιό της κατά μισή μονάδα, αντιστρέφοντας δραματικά την ανοδική πορεία επιτοκίων που ακολούθησε. Και οι χρηματαγορές έβγαλαν ένα μεγάλο στεναγμό ανακούφισης, που δεν κράτησε πολύ.
Ο Ουίλ Χάτον, πρώην διευθυντής της εφημερίδας «Ομπζέρβερ», παραφράζει τη γνωστή φράση του Τσόρτσιλ, «ποτέ στην ιστορία της ανθρωπότητας τόσοι λίγοι δεν ωφελήθηκαν τόσο πολύ ζημιώνοντας όλους τους υπόλοιπους».
Μιλάει για την «αποτυχία των εποπτικών αρχών να κατανοήσουν τους κινδύνους των νέων χρηματοοικονομικών μεθόδων όχι μόνον για τη σταθερότητα των επενδυτικών χαρτοφυλακίων των τραπεζών, αλλά και για την ίδια την ασφαλή τους λειτουργία», με πιο χαρακτηριστική την περίπτωση της βρετανικής στεγαστικής τραπέζας Northern Rock.
Πώς χτίστηκε το “θαύμα” της Northern Rock
Η Northern Rock, σε μια δεκαετία μεταμορφώθηκε από μια μικρή περιφερειακή τράπεζα στην πέμπτη μεγαλύτερη τράπεζα χορήγησης στεγαστικών δανείων, με 1,4 εκατ. καταθέτες και 800.000 δανειολήπτες. Το 2006 τα κέρδη της έφτασαν τα 627 εκατ. στερλίνες με χαρτοφυλάκιο δανείων 33 δισ. στερλινών, καλύπτοντας το 8,5% της αγοράς στεγαστικών δανείων της Βρετανίας.
Το μυστικό της επιτυχίας απλό, το έκαναν όλες οι τράπεζες : Δάνειζε τρεις φορές περισσότερα από αυτά που είχε σε καταθέσεις και αποταμιεύσεις. Πρόσφερε μάλιστα στεγαστικά δάνεια στο 125% της αξίας των σπιτιών και 5 φορές υψηλότερα από το εισόδημα των πελατών, ενώ μπλέχτηκε με τα γνωστά subprime loans (δάνεια χαμηλής εξασφάλισης) σε συνεργασία με τον αμερικανικό κολοσσό Lehman Brothers.
Το επιχειρηματικό μοντέλο της Northern Rock απλώς δεν έπαιρνε υπόψη την πιθανότητα της πιστωτικής κρίσης και αυτό πληρώνει σήμερα.
Προκειμένου να χρηματοδοτήσει τις επεκτατικές της δραστηριότητες η τράπεζα μπήκε στο χορό των πολύπλοκων χρηματοοικονομικών προϊόντων και των «δομημένων ομολόγων» τύπου CDO ώστε να μπορεί να πουλάει τα δάνειά της σε άλλους παίκτες στις αγορές (hedge fund, private equity).
Όσο τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια είναι λίγα, όλοι είναι ευχαριστημένοι. Οι δανειστές και οι τράπεζες εγγράφουν παχυλά κέρδη και οι επενδυτές απολαμβάνουν υψηλές αποδόσεις.
Όταν όμως η φούσκα σπάει (όπως με τα ακίνητα στις ΗΠΑ) και τα δάνεια αρχίζουν να πληθαίνουν και να «χτυπούν κόκκινο», οι εξειδικευμένοι δανειστές είναι οι πρώτοι μεγάλοι χαμένοι. Ζητούν νέο βραχυπρόθεσμο δανεισμό για να αντεπεξέλθουν, αλλά καμιά άλλη τράπεζα δεν τους δανείζει.
Έτσι, η Northern Rock έφτασε από τις «σαμπάνιες» των εντυπωσιακών αποδόσεων στην κατάρρευση… και μοιραία στην «κρατική σωτηρία».
Κώστας Σαρρής - ksarris (at) pegasus (dot) gr